NamoGuru

БОГД ЖАВЗАНДАМБА ХУТАГТ   I  Богд Жавзандамба хутагт  Өндөр гэгээн Занабазар буюу Лувсандамбийжанцан /1635-1723 он/ Өндөр гэгээн Занабазар (1635.10.04-д төрж, 1723.02.18-д нас барсан) бол Монгол улсын төр-нийгэм, шашин-соёлын нэрт зүтгэлтэн, анхдугаар Богд Жавзандамба хутагт байв. Тэрээр 1635 онд Халхын Түшээт хан Гомбодоржийн анхдугаар хөвгүүн болж, Түшээт ханы ойрад хатан Ханджамцаас одоогийн Өвөрхангай аймгийн Зүйл сумын Есөн зүйл гэдэг газар Ишдорж нэртэйгээр төржээ. 1640 онд Далай лам , Банчин Богдоос Жавзундарнатын хувилгаанаар тодруулан Занабазарыг 5 настай байхад нь анхдугаар Богд Жавзандамба хутагтын ширээнд залж Халх Монголын шарын шашны тэргүүнд өргөмжилжээ. Тэрээр бага наснаасаа Бурханы шашны тунгаамал шижир алт мэт шарын шашны судар хийгээд тарнийн сургаал, номлол, зан үйлд суралцаж улмаар 1649 онд Цастын орныг зорин Банчин Чойжижанцан Богдод бараалхан шавь орж шашны таван их ухааныг заалган эш онолын эрдмийг төгс эзэмшээд эх нутагтаа буцан ирж номын хүрээ хи...

  Ганжуур гэж Бурхан багшийн их хөлгөн судар буюу суурь онол бүхий нэвтэрхий толь юм. Бурханы шашин бараг 3000 жилийн тэртээгээс, эртний Энэтхэгийн их хаан Шүдходанагийн хөвүүн болон элдэв гайхамшиг үзэгдэл билгийг үзүүлэн мэндэлсэн Сиддихарта хамаг амьтныг зовлон зүдгүүрээс нь ангижруулахын төлөө хэцүү бэрх хатуужлыг үйлдэн бясалгал оюуны хүчээр хэрхэн гэгээрэлд хүрч болдгийг өөрөө биечлэн үзүүлж Бурханы хутгийг олон гэгээрсэн, мөн хамаг амьтанд гэгээрэх боломж буйг баталж тэрээр ном зааж номын хүрдийг гурвантаа эргүүлсэн, гэгээрэхүйд зорин буй хуврагийн аймгийг байгуулсан зэрэг эрдэм үйлсээс улбаалан Бурханы шашин хэмээн нэрлэгдэн өдгөө цаг үед хүрч ирсэн байна. Бурхан багшийн аман зарлигийн чуулганыг Ганжуур буюу Зарлигийн орчуулга хэмээн нэрлэдэг. Энэрэн нигүүлсэхүй сэтгэлээр суурилж, учир шалтгаан, шүтэн барилдлагын үүднээс юмс үзэгдэл, сансар хорвоогийн мөн чанарыг танин мэдэж гэгээрэх тухай онол сургаалыг Ананд тэргүүтэй шавь нар нь эмхтгэсэн байна. Бурхан багшийн аман зарли...

Дэлхийн хамгийн анхны Их сургууль хэмээн алдаршсан Наландра хийд нь Бурхан багшаас хойш 200 жилийн дараа гарсан түүхтэй бөгөөд энэхүү их хийдийг анх Миейванбу хаан үндэслэсэн гэдэг. Наландра хийдээс Бурханы шашны их, бага хоёр хөлгөн байдгийн их хөдгөний ном түгэн дэлгэрсэн юм. Нагаржунай, Асанга тэргүүтэй Энэтхэгийн 17 их бандида энэхүү хийдэд суун ном зохиолоо туурвиж байжээ. Түүнчлэн нэгэн дор 500 бандида, түмэн гэлэн энэхүү хийдэд шавилж бурханы шашны их хөлгөнийг Энэтхэгийн өнцөг булан бүрт түгээн дэлгэрүүлж байжээ. Төвдийн бурханы шашныг ариутган шүүж, наран мэт мандуулсан Жовужи Балдан Адиша гэгээн ч гэсэн энэхүү хийдэд шавилан сууж байжээ. Наландра хийдэд бурханы шашны их хөлгөний судар тарнийн ёсыг хослон барьсан олон хутагтан бандида нар сууж номын их хэлцээнийг үүсгэдэг байсан бөгөөд Бурханы шашны номын их мэтгэлцээн энэхүү их  хийдээс үүсэлтэй билээ . Наландра хийдийн адис жинлав ихт шүтээн суврагууд болон эрдэм номд боловсорсон бандида хутагтуудын түүхт намтрыг нийт бу...

ЯЗГУУРЫН ТАВАН БУРХАН Буддын шашинд хүмүүнийг зовлон шаналалд хөтлөгч таван муу сэтгэл бий. Үүнд харанхуй мунхаг, уур хилэн, бардамнал, шунал тачаал, атаа жөтөө орно. Эл таван сэтгэл нь бүхий л муу үйлийн үндэс ажээ. Эдгээр таван хорыг хүн өөрийн оюун бодолдоо эерэг болгон хувиргах чадвартай хэмээн үздэг. Хүн бясалгалын дээд цэгт хүрэхэд хүмүүний гоо сайхны оргил, сүр жавхлангийн биелэл нь ямар байхыг язгуурын таван бурханаар илэрхийлэн харуулжээ. Язгуурын таван бурхан нь хүмүүний дотоод ертөнцөд орших таван үндсэн ертөнцийг бэлгэддэг. Тарнийн ёсоор бол муу сэтгэл бүхэн эл таван бурхадын хүчээр гэгээрсэн билэг ухаан болон хувирах учиртай ажээ. Бяруузана (Vairochana):  Язгуурын таван бурханы нэгдэх шүтээн бөгөөд монголоор  Машид гийгүүлэн зохиогч   хэмээн нэрлэдэг. Уур хилэнг номхруулагч бурхан юм. Цагаан өнгөөр дүрслэгдэх бөгөөд хоёр мутараа цээжний өмнө авч эрхий болон долоовор хурууг нийлүүлэн номын хүрдийг эргүүлэгч мутарыг үзүүлжээ. Эл мутарын байрлал нь Бурхан багш т...

Монголоор Цаглашгүй гэрэлт хэмээнэ. Язгуурын таван бурханы дөрөв дэх шүтээн бурхан. Шунал тачаалыг арилгаж, эрхэндээ хураагч үйлсийг бүтээдэг. Очир завилгаагаар суусан, мутартаа бадар аяга барьсан. Авид бурханыг зурагт дүрслэхдээ улаан өнгөөр дүрсэлдэг. Завилгаа сууж, гарын алгыг дээш харуулан, хоёр мутараа өвөр дээрээ авч бясалгал хийж буй дүртэй. Бурхан багш бодь модны доор сууж нирваанд хүрэхээр бясалгаж байхдаа эл дүрээр сууж байжээ. Түүнийг танка зурагт дүрслэхдээ энэрэн нигүүлсэхүй Жанрайсиг, хүч чадлын ундарга Очирваань бурханы дүрээр дүрслэх нь бий. Энэ нь Авид бурханы өргөсөн тангарагтай холбоотой ажээ. Зовлон шаналал, мухардалд орсон хэн нэгэн насан эцэслэхийн цагт түүний нэрийг бишрэлтэйгээр санаж чадвал ариун газарт эргэн төрнө гэдэг тангараг бөгөөд Жанрайсиг ба Очирваань бурхан гэгээрэлд хүрэхдээ зовлон шаналлын ертөнцөд уналгүйгээр ариун оронд төрсөн гэдэг. Ийм учраас Авид бурханы бясалгалын ухаан ихэд дэлгэрчээ. Тэрээр 13 чимэглэлийн зүйлээр лагшин биеэ чимэглэсэн байдаг...

  Дөрвөн Махаранз Сүм дуганы үүдэнд сүрт догшин дүртэй дөрвөн Махаранзыг залж тавьсан байдаг. Мөн хөлгөн судрын төгсгөлийн хуудсанд дөрвөн Махаранзын хөрөг дvр элбэг тааралддаг. Махаранз гэдэг нь Маха ража гэсэн Самгард үг. Маха гэдэг нь их, том. Ража нь хаан гэсэн үг бөгөөд утгачилбал Их хаан гэсэн үг юм. Дөрвөн махаранзын гарлын домог нь сайн галвын мянган бурхны гуравдугаар Одсүрэн бурхны үед хоёр лус, хоёр хангарьд нар өөр хоорондоо үргэлж дайсагнан зовлон амсаж байсан байна. Дөрвөн хаан нь урьдны ямар ерөөл буяны хүчээр Бурхан багштай учирч ном сонссон бэ? гэвэл урьд Гашиб бурхныг ертөнцөд залран буй үед хоёр хангарьдын үргэлж хорлон зовоодог хоёр лус байж. Нэгэн өдөр хоёр хангарьд хоёр лусыг хорлохыг бодсон ч хорлож чадахгүй байсанд хоёр хангарьд гайхан асуусанд хоёр лус “Бид хоёр чухаг дээд гуравт аврал одуулах ам тангараг авч түүнээ ёсчлон сахиж буйн хүч” хэмээн хариулав. Хоёр хангарьд ч гайхан биширч мөн аврал одуулах ам тангаргийг авч суртгаалыг ёсчлон сахих болов. Улмаар...

Дүртоддагва буюу цагаан сахиус. Дүр байдал нь цагаан хохимой ясан биетэй, ясан бэрээ хийгээд бумба барьсан цагаан лавай хийгээд хорлогч нугуудын хүүр дээр заларсан байдалтай. Зүрхэн тарни: Ум гиранза гиранза гүма гүма хум ти сухай. Монголоор Үхээрийн эзэн хэмээх эр, эм Дүртоддагва бурхан нь үхэл хагацал, гэнэтийн аваар осол, хулгай зэлгийг номхотгон дарахын бэлгэдэлтэй ажээ. Говийн V ноён хутагт Данзанравжаагийн шүтэж байсан Дүртоддагва бурхан нь Буддын шашны нимава буюу улааны урсгалын бурхан бөгөөд араг ясан дүртэй тул “үхээрийн газрын эзэн” хэмээдэг.  Өөрийн эхнэр буюу “юүм”-ийн хамт эр эмийн үхэл хагацал, гэнэтийн аюул осол, хулгай зэлгийг номхотгон дардаг бурхан ажээ. Дүртоддагва бурханы тухай олон домог түүх бий.  Урд төрөлдөө бурхан биш айхтар хулгай хийдэг нөхдүүд байсан ба Бурхан багш тэдний хулгай хийхийг нь болиулж ухааруулсан бөгөөд тэд бурхан багшид нүглээ наманчлахын тулд биенийхээ махнаас тасдаж өргөсөөр байгаад махан биегүй болж араг яс нь үлдсэн гэдэг. Ийнхүү ...

Анагаагч бурхан бөгөөд монголоор Оточ хэмээн нэрлэх нь буй. Бурхан буддаг төв дунд нь залаад, найман Манла бурханаар тойруулан дүрсэлж “Оточ найман Манал” гэж нэрлэх нь бий. Хүн төрөлхтөнд учирдаг 404 төрлийн өвчин эмгэгийг засаж эмчилдэг бурхан юм. Аливаа амьтан хүмүүн урьд болон энэ насандаа мунхаг харанхуй явж, нүгэл хилэнц үйлдсэний эрхээр хийсэн муу үйлийн үр нь боловсорч, элдэв зүйлийн өвчнөөр өвчилж, янз бүрийн хараалт хорлолд нэрвэгдэн зовдог байна. Хэн боловч урьд болон энэ насандаа хийсэн нүгэл хилэнцээ наманчлан арилгаж, буяныг ихээр үйлдэн, бурханы алдрыг дуурсган олон дахин сүсэглэн биширч, залбирал үйлдэн, тахил өргөж, хүндлэл үзүүлэх аваас элдэв зовлонгоос хагацаж бурханы хутгийг олох хүртэл бие эрхтэн нь бүрэн бүтэн байх болно хэмээн сургадаг. Оточ Манал бурханы лагшинг хөх өнгөөр дүрсэлж, бурхан багшийн адил овоодой үстэй, зүүн мутартаа рашаан бумба барьсан, баруун мутарын алгыг гадагш харуулан лянхуа цэцгийн суудалд хүргэн доош унжуулсан байдалтайгаар дүрсэлдэг. Оточ ...

Эрдэм мэдлэг оюун ухааны бурхан бөгөөд Монголоор Зөөлөн эгшигт хэмээнэ. Баруун мөрөн дээрээ буруу үзэл ба мунхаг харанхуйг арилгагч сэлэм, зүүн мөрөн дээрээ Бадамлянхуа цэцэг, түүний дээр төгс гэгээрэлд хүрснийг илтгэх “Пражняпрамита” судар залаатай байдаг. Буддын уламжлалд Жанрайсиг, Очирваань, Манзушир бурхадаар гурван эрдэнийг төлөөлөн бэлгэддэг. Манзушир нь бодьсадвагийн 10 газрыг төгс туулж гарсан учраас бурхан багшийн адил төгс гэгээрэлд хүрсэн ажээ. Манзушир бурханы тарнийг тоолон уншвал ухамсарыг тэлж, билэг оюуныг хурцалж, мэтгэлцэх урлаг, ой тогтоолт, тайлбарлан таниулах, задлан шинжлэх зэрэг оюун ухааны бүх чадварыг хөгжүүлэх адислалтай хэмээдэг. Манзуширын догшин дүр нь Ямандаг бурхан юм. Хятадын нутаг дахь Утай уулыг Манзуширын орон гэдэг. Манзушир бурханы зүрхэн тарни нь “ Ум ара база на ди ” бөгөөд байнга уншиж байвал харанхуй мунхагаас гэтэлж, оюун ухаан сайжран тэлнэ хэмээдэг. Манзушир бурхны магтаал болон зүрхэн тарнийг олонтоо уншин дадуулваас дараах тус эрдэм бий бо...

Жанрайсиг бурханы тус эрдэм Бурхан багшийн энэрэн нигүүлсэхүйгээр амьтныг тэтгэж алив амьтны жаргалд харшлах шалтгаан бүхийг арилган, ариун бус, өвчин турхан, гай зовлон, нүгэл хилэнц, оюун ухааны хир, нүдний гэм бүхнийг ариусгах, эв зохисыг олох, буян хишиг дэлгэрүүлэх, онол сургаалын эрдэм бүхнээр гийгүүлэн, ариун бүхний шимийн дээд утгыг мэдүүлэн, шид бүтээлийг үүсгэхэд үтэр түргэн туслахын тангарагийг сахигч нь Жанрайсиг бурхан юм. Жанрайсиг бурхан гурван цагийн хамаг тэгүнчлэн ирэгсэд бүгдийн нигүүлсэнгүй дүрсэнд ургасан лагшин агаад амьтны тусыг үйлдэхийн тул амарлиулах, дэлгэрүүлэх, эрхэнд хураах, хатуу үйлийг бүтээдэг. Нэгэн домогт, Жанрайсиг бурхан хамаг амьтныг зовлонгоос гэтэлгэхээс нааш амсхийхгүй хэмээн тангарагласан тул хичнээн чармайн зүтгэвч зовлонт амьтад тоолшгүй олон хэвээр байсаар байжээ. Тэдгээр олон амьтны зовлонг гэтэлгэх гэж, аврал эрсэн амьтан бүрт хүрч туслах гэж зүдэрснээс тэргүүн нь 11 хэсэг болж хуваагдан, хоёр мутар нь хэдэн хэсэг болж салжээ. Амитаба бурх...